Dlaczego woofery falują podczas odtwarzania winyli? Infradźwięki, których nie słychać, a które widać

Podczas odtwarzania płyt winylowych można czasem zaobserwować dość osobliwe zjawisko: membrany głośników niskotonowych wykonują powolne, wyraźne ruchy do przodu i do tyłu, choć w muzyce nie słychać basu, który tłumaczyłby ich pracę.

Nie jest to złudzenie optyczne ani cecha konkretnego modelu kolumn. Najczęściej przyczyną są sygnały o bardzo niskich częstotliwościach, leżące poniżej zakresu słyszalności. W technice audio nazywa się je infradźwiękami albo sygnałami podakustycznymi (subsonicznymi).

Zjawisko udało mi się zarejestrować podczas dwóch kolejnych edycji Audio Video Show w Warszawie. Na obu nagraniach ruchy membran wydają się powtarzać w rytmie obrotów odtwarzanej płyty, a to ważna wskazówka: sugeruje, że źródłem problemu jest mechanika samego winylu.

Dźwięk, którego nie słyszymy

Zakres słyszalności człowieka przyjmuje się umownie jako 20 Hz – 20 kHz. Granice zależą od osoby i od poziomu głośności.

Sygnały poniżej 20 Hz nie są zwykle odbierane jako dźwięk o określonej wysokości. Przy dużych poziomach można je co najwyżej odczuć jako ucisk lub drganie. Nie znaczy to jednak, że znikają z toru audio ani że głośniki nie próbują ich odtworzyć. Sygnał 10 Hz to dziesięć cykli na sekundę, a 2 Hz zaledwie dwa. Ucho prawie ich nie wychwyci, ale membrana woofera poruszy się wyraźnie.

Dlatego można zobaczyć intensywną pracę głośnika, nie słysząc odpowiadającego jej basu.

Winyl nie zawsze jest idealnie płaski

Głównym podejrzanym są mechaniczne niedoskonałości płyty. Winyl bywa delikatnie wygięty lub pofalowany (to tzw. warp), a otwór centralny może być przesunięty względem rowka (mimośrodowość). Zmierzyłem stoperem okres powtarzania się ruchów membran: wynosi około 1,8 s, czyli dokładnie tyle, ile trwa jeden obrót płyty przy 33⅓ obr./min. To mocna wskazówka, że źródłem jest odkształcenie lub mimośrodowość winylu, a nie przypadkowe drgania czy sprzężenie z podłogą. Nie jest to pomiar laboratoryjny i nie pozwala odróżnić samego warpu od innych usterek występujących raz na obrót, ale zgodność okresu jest trudna do zbagatelizowania.

Przy 33⅓ obr./min jeden obrót trwa 1,8 s, co odpowiada około 0,56 Hz. Przy 45 obr./min jest to 0,75 Hz. To właśnie ta powtarzalność może tłumaczyć rytmiczność ruchów membran widoczną na moich nagraniach.

Warto jednak zaznaczyć, że sama częstotliwość obrotów nie jest zwykle tym, co woofer faktycznie odtwarza. Są ku temu trzy powody:

  • Wkładka reaguje na prędkość ruchu igły, nie na samo wychylenie. Tak powolne falowanie płyty daje na wyjściu bardzo mały sygnał.
  • Odkształcenie płyty nie jest czystą sinusoidą. Zawiera harmoniczne (kilka herców) i gwałtowniejsze zmiany, które niosą więcej energii niż składowa podstawowa.
  • Te składowe pobudzają rezonans układu wkładka–ramię, o którym piszę niżej.

W efekcie typowy obraz to szybsze drgania membrany (rzędu kilku–kilkunastu herców), których intensywność narasta i opada raz na obrót płyty. Stąd wrażenie ruchu zsynchronizowanego z talerzem.

Rezonans układu wkładka–ramię

Układ ramienia i wkładki jest mechanicznym rezonatorem. Jego częstotliwość zależy od podatności wkładki oraz masy efektywnej ramienia (wraz z masą wkładki) i można ją oszacować wzorem:

f = 159 / √(M · C)

gdzie M to masa w gramach, a C podatność wkładki w µm/mN. Zalecany zakres to mniej więcej 8–12 Hz. Poniżej 8 Hz rezonans wpada w pasmo, w którym leży falowanie płyt, a powyżej 12 Hz zbliża się do pasma muzycznego.

Jeśli rezonans wypada blisko częstotliwości zaburzeń pochodzących od płyty, ruch igły jest dodatkowo wzmacniany, a woofer reaguje silniej. Do tego dochodzą drgania przenoszone przez podłogę i meble, szum mechaniczny gramofonu oraz sprzężenie akustyczne między kolumnami a gramofonem. Szczególnie na wystawach, gdzie sprzęt stoi często na niezbyt sztywnej podłodze, taka pętla sprzężenia zwrotnego bywa niemała.

Sygnał nie jest też osłabiany w torze fono: korekcja RIAA wzmacnia niskie częstotliwości (przy 20 Hz o ok. 19 dB względem 1 kHz), a dodatkowe tłumienie poniżej 20 Hz zapewnia dopiero filtr zalecany przez IEC, którego nie każdy przedwzmacniacz ma.

Nagrania z Audio Video Show 2025 i 2026

Na obu nagraniach widać wyraźne, powolne ruchy membran głośników niskotonowych.

Audio Video Show 2025, obserwacja w 7:15 nagrania
Audio Video Show 2026, obserwacja w 29:27 nagrania

W obu przypadkach ruchy wydają się powtarzać z okresem zbliżonym do obrotu płyty. To oczywiście nie pomiar laboratoryjny i nie pozwala jednoznacznie wskazać przyczyny, ale dobrze ilustruje problem, z którym może zetknąć się każdy użytkownik analogowego źródła.

Dlaczego woofery wykonują tak duże ruchy?

Przy niskich częstotliwościach uzyskanie tego samego ciśnienia akustycznego wymaga dużo większego wychylenia membrany. W uproszczeniu (w zakresie pracy tłokowej i w dalekim polu) wymagane wychylenie rośnie odwrotnie proporcjonalnie do kwadratu częstotliwości. Głośnik może więc poruszać się bardzo mocno, a jego wkład w słyszalny dźwięk będzie znikomy.

Szczególnie widoczne jest to w kolumnach bas-refleks. Poniżej częstotliwości strojenia port przestaje skutecznie obciążać membranę, więc jej wychylenie gwałtownie rośnie. W obudowach zamkniętych ten efekt jest zwykle łagodniejszy.

Czy to jest niebezpieczne dla głośników?

Sygnały podakustyczne nie wnoszą nic użytecznego do odsłuchu, ale wzmacniacz i głośniki nadal muszą je przetworzyć. Marnowany jest zapas mocy wzmacniacza i dostępny zakres wychylenia membrany. Duże wychylenia zwiększają też zniekształcenia, w tym intermodulacyjne i dopplerowskie, ponieważ ten sam przetwornik odtwarza jednocześnie muzykę. W skrajnych przypadkach może dojść do przekroczenia dopuszczalnego wychylenia i uszkodzenia głośnika.

Nie każde widoczne falowanie membrany jest jednak groźne. Liczy się rzeczywista amplituda, konstrukcja głośnika i poziom sygnału.

Jak sprawdzić, skąd się to bierze?

Kilka prostych prób pozwala zawęzić przyczynę:

  1. Zmierz okres ruchu. Jeśli powtarza się co 1,8 s przy 33⅓ obr./min (lub co 1,33 s przy 45), to wskazuje na odkształcenie lub mimośrodowość płyty.
  2. Zmień płytę. Jeśli problem znika przy innym, płaskim egzemplarzu, winowajcą jest konkretna płyta.
  3. Opuść igłę na zatrzymaną płytę (przy niskiej głośności). Jeśli woofery nadal się ruszają, mamy do czynienia ze sprzężeniem mechanicznym lub akustycznym, a nie z płytą.
  4. Włącz filtr subsoniczny i sprawdź, czy ruchy słabną.
  5. Sprawdź rezonans ramienia z wkładką (płytą testową lub obliczeniami według wzoru powyżej).

Filtr subsoniczny, czyli rozwiązanie problemu?

Filtr subsoniczny tłumi sygnały poniżej wybranego progu, np. około 20 Hz. Może być wbudowany w przedwzmacniacz gramofonowy lub inny element toru. To rozwiązanie z kompromisami: znaczenie ma nachylenie i częstotliwość graniczna filtra, a zbyt wysoko ustawiony próg odbiera coś także z najniższego słyszalnego basu.

Warto też zadbać o stabilne ustawienie gramofonu, ograniczyć przenoszenie drgań z podłogi i kontrolować stan płyt.

Niesłyszalny problem, który widać gołym okiem

Falujące membrany pokazują, że nie wszystko, co jest w sygnale, musi być słyszalne. Infradźwięki mogą pozostawać poza percepcją słuchową, a jednocześnie wyraźnie wpływać na pracę głośników.

Winyl nie jest przez to złym nośnikiem. Mechaniczny odczyt rowka po prostu wiąże się z podatnością na odkształcenia, rezonanse i drgania. Następnym razem, gdy zobaczysz, jak membrany woofera rytmicznie falują, wiesz już, na co patrzysz: na dźwięki, których uszy nie wychwycą.

Podobne wpisy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *